Кед ше здогаднєме прешлосци Нового Орахова, мож повесц же за колонизацию були уписани 300 особи, а 49 особи приселєни. Велї ше врацели назад до Керестура. По попису, 1948. року Сентянски Ґунарош мал 3.119 жительох, алє нєт податок кельо було Руснацох.
Нєшка у Новим Орахове, од тих цо були уведзени до списку за колонизацию, єст 50 Руснацох, а живи седмеро. Найстарша медзи нїма Мария Рац, народзена Ґрайцар, 1937. року у Ґосподїнцох, дзе єй тих рокох жили родичи и уж мали двох синох. Мац єй умарла кед мала 25 роки, а Мария лєм штири мешаци. Хлапца, хтори мал шейсц роки, вжала баба Ґрайцарова, младши брат остал при оцови, а наймладшу Марию вжала баба Сивчова, баба по мацери. Бивали у Керестуре, жедлярели у баби Шимковей. Там ше старши людзе, хтори нє могли ходзиц до церкви, сходзели модлїц. Пошвидко ше преселєли до Вепровачу, на швабски салаш. Дїдо бешедовал по руски, мадярски, сербски и нємецки, та го ґазда барз почитовал. Прето му и дал най управя зоз салашом, алє и там були жедляре. Кед чули за колонизацию до Сентянского Ґунарошу, приявели ше. Мария мала дзевец роки и памета же нє були у ґрупи 49 перших виселєнцох.
Одход до нєпознатого
– По приселєню, кус вецей як рок, були зме на Балашовим салашу, нєдалєко од калдерми хтора вязала Зенту и Бачку Тополю, то було якош просто нєшкайшей школи. Понеже дїдо добре бешедовал по мадярски, з Балашовима ше добре спорозумйовал, та нам помагали. Аж и кед зме пошли на други салаш при рички Чик, зоз Балашовима зме ше и вец сходзели. Дїдо бул побожни, ходзел до католїцкей церкви до Торньошу и до Чантавиру. Зоз того штреднього салашу, як го волали, сом ходзела до школи до Каштелю, а то було на другим концу хотара. У Керестуре сом закончела першу класу, алє сом у новим валалє ознова мушела ходзиц до истей класи, бо нє було хто принєсц папери зоз хторима бим то доказала. Дїдо и баба видзели же ми до школи далєко ходзиц, то було осем километри там и назад, та ме дали до нини до Керестура и там ме ознова уписали до першей класи. Одкеди знам, бабу сом вше ословйовала зоз мамо, бо ми вона то и була, гоч сом знала же ми мац умарла, а дїда, як дїдо – гвари Мария.
До валалу ше Сивчово уселєли 1949. року, до власней хижи. Дїдо робел у задруґи дзе бул на економиї задлужени за бияли, а робел велї други роботи. Мали вельку заграду, та мац и Мария там робели. Ходзела робиц и до задруґи, Йовґен Надлукач там бул главни, а дзивчата робели коло заградкових рошлїнох: садзели цибулю, претарговали петрушку, мархву… Тото цо зродзело предавало ше на пияцу. Зберали и шено, складали снопи до марадикох по цали дзень, а вечар ше сходзели до Младежского дому на иґранки.
– Вжиме зме ше сходзели до ґаздинї, а понеже нас було вельо, подзелєли нас до двох ґрупох. Я ходзела до баби Фейдийовей. Найинтересантнєйше нам було кед зме препредали, а то було так же ше дзивчата од ґаздинї розишли дому, а хлапци остали до позно вноци. Случовало ше же даєдна, кед ю леґинь одведол дому, виволала же нєшка буду препредац, та ми дзивчата затикали облаки, цали час шептали, а леґинє нам доруцовали и дуркали на облак. Баба Фейдийова нам варела каши, та кед леґинє уж замарзли и пошли дому, ми им зоз кашу намасцели облаки, та було бриґа очухац, бо каша на облаку примарзла за скло. После дїдовей шмерци, а я теди мала 18 роки, з мацеру зме чежко жили, но була сом научена же треба робиц и шпоровац, та зме ше якош знаходзели – приповеда Мария Рац.
У Орахове ше добре жило
За Янка Рацового ше одала 1958. року, а перши два роки жили у хижи зоз мацеру, а вец дїдово родзини сцели його часц, та хижу предали. Мац (баба) пошла до дзивки до Сримскей Каменїци, а Мария уж чекала дзецко, та ше преселєли до швекра, дзе их було пецеро. Року 1960. ше им народзел син Яким, та купели хижу од шестринїци єй швекра.
Року 1963. ше народзела Фемка. Одплацовали хижу, и якош лєгчейше жили. Нє ходзела на надїци, робела дома, а муж бул тракториста у задруґи. Кед у Орахове орґанизовани курс шица, уписала ше, а понеже ше єй ишло скраванє и шице, та купели машину за шице. Шила сушедом, родзином, преправяла зоз старого на нове. И нєшка, на 89 роки, дараз шеднє за машину, та шиє.
– Кед дзеци почали ходзиц до штреднєй школи, почала сом ходзиц до КУД „Петро Кузмяк” шпивац до хору. Теди дружтво мало вельочислени хор и вельо тамбурашох. Син Яким закончел штредню школу, а кед ше оженєл, пошол зоз фамелию жиц до Бачкей Тополї, а випатра же одо мнє нашлїдзел схопносц шиц, та отворел шнайдерску роботню. Нєшка є у пензиї, алє зоз жену хтора була воспитачка шию кед дацо затреба. Унуки ми одати, єдна у Суботици воспитачка, а друга у Австриї роби у шпиталю на кардиолоґиї. Син и нєвеста ме ходза опатрац, алє я себе помали ище наварим и обидзем ше. Дзивка Фемка ше одала до Фекетичу, закончела Економски факултет и роби у Порцийней управи у Суботици – гвари Мария.
Гвари наша собешеднїца же єй найчежше кед видзе на драгу и нє видзи нїкого у своєй улїчки, дзе єст 25 хижи. Од того у 23-ох бивали Руснаци, а тераз хижи празни, або их покуповали Мадяре. Руснаци биваю у шейсцох хижох, и то у трох су штреднїх рокох, а у трох старши. Мали дзеци ма єдна фамелия, а дакеди ту була громада дзеци, носталґично ше здогадує Мария.
На попису вше єст менєй Руснацох
Року 1953. од 2.859 жительох 491 ше вияшнєли як Руснаци, 1971. року од 2.676 жительох, Руснацох було 306, а 1981. року од 2.307 жительох 264 були Руснаци. Року 2006. як Руснаци ше вияшнєла 191 особа.
