Яким Рац, або Фунзи як го векшина валалчанох позна, ище у младосци дознал як випатра робота огньогасцох и, без огляду на шицко цо у живоце робел, од помаганя у гашеню огня нїґда нє одступал.
Народзени є 1957. року у Руским Керестуре, у роботнїцкей фамелиї. Оцец му бул машински шлосер, а мац ґаздиня. Понеже його дїдо мал парни мотор и трешку, вец розумлїве же и Яким одмалючка розвил прихильносц ґу машином, окреме ґу трактором и камионом.
Аж и у войску робел тото цо любел
Дзецинство препровадзел на Лейох чуваюци крави, а яка то робота, здогадує ше и по тим же, кед єдного лєтного дня зоблєкол маїцу и зохабел ю на огради, а крава ю – жедла.
До оводи го водзел старши брат Михал, а мал и седем роки старшу шестру. Преношел го прейґ драги, бо коляї, як гвари, теди були по пас. Праве брат го 1970. року першираз одведол на рочнїцу до Добродзечного огньогасного дружтва Руски Керестур, дзе од старших огньогасцох зберал знанє и искуство, а зоз хторого нє вишол анї дзень-нєшка.
Яким основну школу закончел у Руским Керестуре, а за автомеханїчарa ше вишколовал у Штреднєй школи „Прва пролетерска” у Вербаше.
Вчасне искуство у огньогасним доме му помогло у дальшим живоце понеже, пред тим як цо пошол до войска, уж мал положене за випитаного огньогасца – знал поздравиц, придац рапорт, а и вожацка дозвола Б катеґориї му оможлївела же би у войску робел тото цо найволєй – буц огньогашец и гонїц огньогасни камион.
Наш собешеднїк на служенє воєного року пошол 1976. до Риєки, у терашнєй Републики Горватскей. Понеже мал искуства як тракториста и мал вожацку дозволу, урядово бул шофер, алє и огньогашец. Гвари, урядово, прето же тоти 15 мешаци робел шицко – швайзовал, бул огньогашец лєм же би нє мушел на постройованє и физкултуру, и же би керовал пешадийску обуку. И у войску ше усовершовал, та достал и Ц катеґорию за камион, а тиж так дошол и до чину подофицира.
После войска, як и сам гвари, нє було дилеми цо далєй, понеже и пред тим як цо пошол до войска, робел як тракториста у Комбинату. Врацел ше на исту роботу, алє тераз уж пришол час за женїдбу. Свою супругу Веруну Провчийову, Веру, як ю шицки волаю, обачел ище у основней школи кед ше бавела зоз шестринїцу, а роками потим на єден завод, кед ишла до кину, купел єй чоколаду „Волим те”. Но Вера, як гвари, теди ище нє була надумана за одаванку. Медзитим, як то живот вше посклада, як и до цалого його живота, и ту ше „умишал” єден огень. Понеже Верова мац робела у Доме култури, после єдного меншого огня у тей културней установи, Яким нєодлуга до Провчийових пошол питац Верову руку. Як и сам припознава, Вера нє була надумана, алє єй мац совитовала же лєм най ше вона за ньго ода – „Ша, майстрове добри людзе, лєм су пиянїци и масни”, франтуюци ше здогадує Яким.
Яким и Вера ше побрали 1979. року, два роки потим достали сина Иґора, а ище два роки потим дзивку Соню.
Потримовка фамелиї барз важна
Його Вера и цала фамелия, як гвари, вше мали порозуменя за його найвекшу любов – гашенє огня. Сам пораховал же активни огньогашец бул полни 54 роки. То вельо одреканя, жертвованя, алє на концу и хасен. На питанє же цо потребне же би ше чловек одлучел за таке поволанє, Яким толкує же то таке як кед мале дзецко лапи вельку рибу, та такой зна же будзе рибар, так и вон после першого виходу на огень знал же будзе огньогашец. А перши огень бул на Сопковим салашу кед ше лапело брадло.
– На огень сом вишол зоз старшима колеґами, нє було нас теди вельо. То ми була перша права акция на терену. Кед зме закончели гашенє, гоч брадло згорело, векшей чкоди нє було. Шедзим, зноїм ше, шмердзим, вистати сом, чежко дихам, а штудирам себе – ша я задовольни – аж зоз пиху ше здогадує Яким.
За шицки тоти роки, гвари же мал коло 140 виходи на терен, дакеди аж и по три на дзень. Нажаль, було и огнї цо их нє могло загашиц, або виратовац маєток. А на щесце, нє було их вельо, алє ше мушело висц, та гоч и у пиджами на єден завод.
Понеже мал вожацку дозволу за Ц катеґорию, нє жадал вецей вожиц трактор, алє камион. Потим як ше оженєл, достал роботу у Кулатрансу, а у Сенти вожел цвиклу. Ту ше затримал три роки, а вец одлучел буц приватнїк и робиц сам за себе. Купел перши камион, потим други, треци, а кажди єден вше векши од остатнього… Камион гонєл по 1998. рок кед ше у валалє помали починали розвивац мали тапетарски роботнї. Як гвари, досц ше нашедзел и навожел, зоз алатом знал робиц, а випатрало му же то нє чежка робота. На питанє же як знал цо ма правиц, кус ганьблїво одвитовал же исто так як и други: купиш продукт, розбереш го, опатриш цо там єст, як би то можебуц могло злєпшац, зложиш назад и готове! Так сам шицко робел, учел и напредовал. Як гвари, иста ситуация у каждей самостойней роботи – перши рок чежки, а помали вец уж руши на лєпше. Зоз тапетарию ше занїмал покля ше син Иґор нє врацел з войска, а потим єден час робел з древом у пилярнї, пред тим як цо сполнєл условия за старосну пензию.
У заслуженей пензиї, як гвари, роби скоро нїч – а и то помали. Лєм ше огньогаства нє одрека. Свидоми же на терену у тих рокох нє може вельо помогнуц, ище и нєшка активно роби у Добродзечним огньогасним дружтве як преподавач и инструктор младим огньогасцом, и так свойо знанє и искуство преноши младшим ґенерацийом.
– Так як ше тренира фодбал, так тренираю и огньогасци, лєм же змаганя нє заказани, а вецей раз и страциме – визначел наш собешеднїк.
Яким ма трох унукох: наймладши Ґреґор Рац ма 12 роки, 17-рочни Тадей Гарди дакеди забегнє до Огньогасного дому, а найстарши 22-рочни Матей Гарди на дїда, тракториста и огньогашец, хтори предлужує дїдову страсц и любов ґу огньогасному поволаню.
И ловар, и ґитариста
Попри шицкого цо робел у живоце, Яким бул и ловар, и ґитариста. Ловар бул дас 10 роки, як гвари, покля нє пошол до войни 1993. року и видзел як то кед на це штреляю. На ґитари ше научел грац од Славка Надьмитю, а грал и на тамбури и електричней ґитари у менших бендох зоз своїм братом Михалом и пайташами.
Назвиско Фунзи
Якима, його брата, та и їх дзеци, у валалє познаю по назвиску Фунзи, а воно настало ище пред тим як ше вони шицки народзели. Рушело од його бачика, оцового брата, кед до валалу пришли комендияше, та у єдней сцени бул пшичок, пудлочка по мену Фунзи, хтора прескаковала обручи и виводзела рижни трики, а водзела ю красна млада жена. Бачи ше почал до нєй задзерац, та го пайташе ище теди наволали Фунзи…