У периодзе у хторим уж рок и пол тирваю тензиї, нєизвесносц и чувство стаємней дружтвеней мобилизациї, млади у велїх (читай: скоро шицких) штредкох вишли зоз пасивней улоги и превжали инициятиву. Борба за дружтвени пременки нє вше кратка и єдноставна – вона ше одвива у габох, през протести, прициски и периоди вичерпююцих чеканьох. Шведкове зме же ше у прешлих мешацох праве тото и случує. Гражданє масовно виходза на улїчки, глєдаю одвичательносц и праведнєйше дружтво. Свидоми зме же нїч нє мож ришиц прейґ ноци. Протести, гоч их людзе часто доживюю як терашню нєзадовольносц, насправди су часц длугорочней борби хтора облапя упартосц, сцерпенє и порихтаносц на нєизвесносц. Гоч почало, гражданє треба же би ище були присутни. Нєшка нїхто нє може буц цихо, дзекуюци студентом хтори иницировали шицко тото.

Млади у своїх двацетих рокох читаю и виучую закони и правилнїки. Дзвигли (зме) цалу Сербию на ноги, та аж и мали валали як цо то Руски Керестур. Лїстина ГЛАС МЛАДИХ ОПШТИНИ КУЛА процентуално однєсла найвецей гласи праве у Руским Керестуре. Тот крочай отвера важни питаня: цо приходзи после ентузиязму и виберанкового успиху, як випатра дзень тих хтори ше одлучели активно уключиц и як роздумую о одвичательносци хтору превжали?

Уход одборнїкох до Скупштини то нова фаза борби. Тото цо их там чека, то нє лєм нагода же би заложели за интереси гражданох, алє и виволанє же би ше виборели зоз институцийнима процесами, зложенима одношенями моци и компромисами. Од улїчки, по скупштинску салу драга остава иста – борба за одвичательнєйше, праведнєйше и отворенше дружтво, лєм зоз другима средствами и у иншаких условийох.

Тот текст пробує розумиц плани Ґрупи гражданох ГЛАС МЛАДИХ ОПШТИНИ КУЛА – одношеня и визию будучносци, алє и най видзиме як функционує витирвалосц, динамика и нукашнї борби хтори часто нє видзиме. Лїстина младих достала 18 мандати у општини Кула, а цо ше тераз будзе случовац?

Теодора Новакович, студентка на Филозофским факултету у Новим Садзе, на мастер студийох конференцийного, фахового и аудио-визуалного прекладаня и одборнїца спред Ґрупи гражданох ГЛАС МЛАДИХ ОПШТИНИ КУЛА, бешедує о праве тим:
– Млади у Руским Керестуре указали шмелосц и дзеку же сцу пременїц валал на лєпше. То зме видзели на виберанкох, алє ше млади нє застановя на тим. Понеже у Керестуре єст вельо проблеми хтори треба ришиц, нє можеме анї ми, одборнїци, а анї людзе зоз валалу обчековац же ше вони сами од себе риша. Вєдно зоз гражданами Руского Керестура будземе давац шицко од себе же бизме ше виборели за лєпши условия  у нашим месце и у цалей општини.
Як одборнїца мам вельку одвичательносц хтору сом свидомо превжала, а то же я глас и представнїк Руского Керестура и Керестурцох. Як ґрупа зме порихтани бориц ше и витирвац у тим шицким, а єдине оружиє хторе маме у тей борби то знанє и информованосц.

Вона додава же млади планую и далєй активно участвовац у шицких локалних активносцох котри значни, и зоз потримовку и идеями гражданох крачац напредок.
– Нє плануєме одустац и идземе до конца, односно док ствари нє приду на свойо место. Виберанки мотивовали гражданох у нашей општини, понеже посцигнути барз вельки успих, а тиж и людзох у Керестуре – шлєбодним валалє, о хторим цала Сербия бешедовала после виберанкох. Чесц нам буц часц меняня историї и врацаня надїї и шлєбоди людзом. Знаме же ше стан пременї, а видзели зме и же од нас почало, та думам же ше одход до иножемства тераз одложи, або висцера зоз лїстини жаданьох при велїх младих, а и при мнє – гвари Теодора.

Борба хтора тирва и вичерпює

Медзи жаданьом за пременками и реалносцу системи явя ше простор у хторим ше преплєтаю мотивация, страх, солидарносц и ризик од згорйованя. Як през тото шицко прейсц и прежиц, бешедовали зме зоз социялну психолоґиню на Универзитету у Марбурґу у Нємецкей Тияну Карич.

Вона толкує же єст три основни психолоґийни реакциї на опасносц: борба, сцеканє, лєбо замарзованє. Исную даскельо уровнї тих реакцийох. Вони источашнє физиолоґийни – у орґанизме ше случую инстант пременки хтори нас пририхтую на реакцию, и психолоґийни прето же формую нашо думки, емоциї и справованє.

– Тото цо важне розумиц, то же контекст меня шицко. Характеристични ситуациї маю дїйство: нє исте чи чекаме желєне шветло на семафору и обачиме же ше авто руша ґу нам зоз вельку швидкосцу, чи зме у маси на протесту кед активоване звучне дзело. Гоч базови механїзем исти, ефекти розлични у зависносци од того чи зме сами, чи у ґрупи, чи нам загрожени физични, або психични интеґритет, хто нападач – гвари Тияна.

На тото як будземе реаґовац, толкує далєй Тияна Карич, дїйствую вецей фактори, починаюци од искуства зоз дзецинства, одвиту штредку, або значних особох у вчасних ситуацийох опасносци, по шицки познєйши искуства котри здобути през живот у розличних штредкох.

Зочованє зоз гроженьом може буц баржей, або менєй функционалне. Можеме ше пририхтац так же глєдаме информациї, плануєме и догваряме ше. Алє ше можеме и замарзнуц, постац парализовани зоз емоциями, так же нє можеме направиц анї єден крочай же бизме ришели ситуацию.

– Сцем потолковац розлику хтора нєшка окреме важна: розлику медзи страхом и анксиозносцу. Страх ше явя кед иснує директна, конкретна опасносц. Анксиозносц ше явя кед опасносц нєпоштредна, алє обчекована. Велї людзе нєшка жию у стану хронїчней анксиозносци – нє прето же ше им цошка тераз случує, алє бо обчекую же би ше могло случиц. То вичерпююци стан, прето же цело и розум функционую як кед би опасносц була присутна, гоч є обєктивно у тей хвильки нє ту – гвари Тияна.

Виложеносц гроженьом уплївує на преценьованє реалносци

Тияна Карич толкує же реакциї – борба/сцеканє/замарзованє, на уровню дружтва вибиваю на досц комплексни способи и важне зрозумиц же вони нє вше инстант – можу тирвац мешацами, або роками. Хронїчне викладанє гроженьом – прислухованя, приводзеня, гроженя зоз одказами, насилствами на улїчкох, меня способ на хтори преценюєме реалносц. То нє лєм психично вичерпює, алє приводзи и до того же людзе почню випитовац свою перцепцию: Чи я преувелїчуєм? Чи тото наисце опасне?, окреме кед опасносц дифузна и приходзи зоз системи, а нє од конкретней особи хтору можеме идентификовац и сцекнуц од нєй.

– Интересантне з психолоґийного боку як людзе вибераю розлични одвити на исту обєктивну ситуацию. Даєдним виход на протести – борба здрави и орґанизовани одвит, прето же претваря чувство нємоци до акциї и повязує их зоз заєднїцу. Другим поцагованє (сцеканє) способ же би зачували капацитети. Треци уходза до замарзованя, апатиї – чувство же нїч нє ма смисел, ровнодушносц на висти. Шицки три одвити психолоґийно розумлїви и анї єден нє погришни, алє питанє чи нам тот одвит хасновити, чи нас додатно вичерпює – гвари Тияна.

Згорйованє приходзи кед нам дацо значи

Людзом хторим нє значи, нє случує ше згорйованє, гвари Тияни Карич.

– То важне пре знїманє стиґми. Згорйованє нє знак слабосци, алє же зме дали вельо себе. У виглєдованю у хторим  робела зоз активистами, представнїками гражданских зборох и студентами, згорйованє ше вше явяло як тема. Познате єй и зоз особного искуства и искуства блїзких товаришох, хтори активни у тей дружтвеней борби.
Згорйованє, гоч є одраженє того же нам дацо значи, чкодлїве є за нас и треба го превеновац– толкує Тияна.

Цо совитує Тияна Карич – цо помага?  

• дочасово ше поцагнуц зоз борби же бизме ше окрипели.
• направиц малу заєднїцу зоз хтору дзелїме свойо бриґи, страхи, розчарованя, алє и успихи и побиди. Дзелїц одвичательносц и роботу. Нє осудзовац других хтори ше поцагню, дочасово, або занавше – шицки маме лєм тельо капацитету кельо маме, а кед будземе цалком вичерпани, нє годни зме ше постарац анї за основни ствари, а нє за протести.
• кед до згорйованя уж придзе, попри поцагованя и потримовки заєднїци важне поглєдац и психолоґийну потримовку. Єст даскельо сервиси потримовки за людзох хтори анґажовани у терашнєй борби, хтори мож хасновац задармо и вредзи ше информовац о нїх на час – нє аж теди кед зме цалком витрапени.

Ришенє – остац на жеми

Толкує и же кед нє останєме на жеми, барз швидко ше зоз ню ознова стретнєме, так повесц, збиєме до нєй, трешнє нас.

Як гвари, психолоґийно, найвекши ризик после вельких политичних хвилькох то чаривне роздумованє, односно обчекованє же зоз пременку власци автоматски придзе и до пременки шицкого цо нас роками обтехровйовало.

–   Кед ше то нє случи – а нє случи ше, прето же трансформация системи фундаментално иншака и спомалшенша од змени людзох на позициї – розчарованє може буц барз глїбоке. Часто и глїбше од самей побиди, прето же ше мишаю знєверене обчекованє, вичерпаносц од длугей борби и чувство та за тото зме ше борели? Прето важне уж тераз робиц на реалистичних обчекованьох – гвари Тияна.

Ище додава:

–   Пременка власци важни крочай, алє то заш лєм єден крочай. Правдива робота: институцийна, културна, вредносна –  аж теди почина. То огромна, можебуц и вецейґенерацийна робота, алє од чогошик ше муши почац. То окреме важне младим людзом хтори уходза до позициї моци, гоч и на локалу, як на вашей лїстини у Кули. Вони ше пошвидко зоча зоз розлику медзи борбу звонка и роботу знука, зоз спомалшену роботу институцийох, зоз компромисами хтори часц каждого правдивого дїйствованя – толкує вона.

На концу, заключує же защита од розчарованя нє у тим же бизме зменшали амбициї, алє же бизме розумели же ше вельки пременки прави зоз малима, дошлїднима крочаями, и же кажди з тих крочайох ґу праведному и инклузивному дружтву заслужує буц преславени. Вельо ресурси уложени до їх доходзеня – материялни и нєматериялни. Славенє то психолоґийна нєобходносц. А чежка робота вше була лєгчейша зоз писню.