Концом рока любим роздумовац о тим цо сом шицко посцигла и цо ми остало далєй розвивац и преглїбйовац. Дакеди то приятельски одношеня, дакеди мам даяки плани на роботи, а часто то и даєдни курси, лєбо теми за виглєдованє хтори бим любела обробиц. Прешли рок бул длугоки, у нїм було вельо случованя, даєдним бул полни зоз жажду за пременками, а другим чежки и полни зоз розчарованями. Шицки тоти емоциї цалком нормални у людским живоце и нє можеме од нїх сцекнуц, алє можеме вельо зоз нїх научиц.
Кед нїч нє було добре и таке як цо зме сцели, голєм зме научели цо вецей нє сцеме.
Научели зме дзе нашо гранїци и цо вецей нє будземе церпиц, алє пробуєме пременїц. У тим смислу и тота тема о хторей пишем чежка, нєщешлїва и часто розчаруюца, алє є барз важна за розвой дружтва у добрим напряме.
У чаше кризи ше дружтва часто врацаю назадок, тим старим познатим гиєрархийом и доминацийом, прето же нам вони випатраю природно и даваю нам илузию стабилносци. Так пише французки социолоґ Пєр Бурдиє у своєй кнїжки о хлопскей доминациї.
Алє чом тераз споминам якогошик социолоґа зоз Французкей?
Тота думка о врацаню до стабилносци у якейшик славней прешлосци дзе ше знало шора, у каждим чаше представя илузию. Тот час хтори ше спомина митолоґийни, вон иснує лєм у наших главох, а носталґия помишана зоз кризу барз лєгко видумує прачас у хторим шицко було можлїве, алє зме то страцели. Кед би гевти прадавни часи були таки добри, озда би зоз нїх дацо и остало, алє час идзе лєм у єдним напряме, а и ми зоз нїм. Дакеди маме вецей моци одлучиц кадзи пойдзе, а дакеди менєй.
Терашнї час бим описала як период велькей кризи, економскей и политичней на першим месце, прето же материялни условия основа зоз хторей почина розвой дружтва. Кед нє постоя условия за розвой, живот ше зводзи на преживйованє у хторим нєт часу роздумовац о вискох благородних цильох дружтва, бо ше мушиме накармиц, облєчиц и даяк прежиц жиму. Тота криза, нажаль, приноши зоз собу єден попатрунок на швет хтори барз ясно розгранїчує швет женох и швет хлопох, односно, дефинує нам хто ма право на свой живот, у хторей мири и з яку материялну основу. У тим контексту сцем наглашиц вельку побиду у Италиї, хтора була у новембру 2025. року.
То закон о фемициду. Тот закон дефинує специфичну файту родно заснованого забойства женох, дзивкох и дзивчатох. Принєшена одлука же тота файта забойства будзе мац доживотну кару.
Алє, цо предходзи тим вельким побидом на державним уровню? Од 2016. року маме феминистичну активистичну ґрупу Non una di meno – анї єдна вецей, хтора активно орґанизує протести, едукативни роботнї и граждански збори у Риме. Їх активизем ше розвива як критика и реакция на мири стогого шпорованя (austerity politics) од ранших 2000-тих. Таки политични мири, реформи и огранїченя уплївую на зменшане участвованє женох на тарґовищу роботи (labour market), уплївую на квалитет образованя и огранїчую автономию женом. Насилство ше доживює у каждим аспекту, у контроли цела и живота женох, у фамелиї, на роботи, у школи, на универзитетох, на улїци, вноци, през дзень, у шпиталю, у медийох и на интернету. Без активизма и дружтвених рухох, тоти побиди би ше нє случели сами од себе. Кажда нова реформа, закон и роздумованє о тим як защициц тих цо су найосаменши и на марґинох дружтва, вше у рукох обичних людзох хтори нє сцу церпиц нєправду. Борба вше у наших рукох.
Таки побиди у европских державох нам указую же лобиранє, мобилизация и ясна стратеґия можу аж и у тих нє цалком праведних, и досц огранїчених рамикох демократиї, принєсц вельку пременку. З оглядом на тото же ше у Сербиї у тей хвильки случую вельки пременки, а наздаваме ше и стаємни, тоти теми и приклади зоз швета би нас требали ище баржей мотивовац и отримац огень, хтори ше шири од младих уж вецей як єден рок.
Чом важне бешедовац о фемициду у тим контексту дружтвених пременкох?
Шицки зме уж чули о епидемиї осамених хлапцох и хлопох, и о тим як вона нєпреривно рошнє. Поправдзе, я на початку думала же то значи же хлопи маю вше менєй приятельох и же рошнє депресия. Кед сом дознала же то, у ствари, звекшана социялна изолация, зменшана емотивна повязаносц, почежкосци у пренаходзеню и отримованю здравих емотивних и романтичних вязох, нє могла сом себе вериц. Окружена сом зоз хлопами, телїх мам приятельох и блїзких, братнякох и власного брата, a анї ми нє пришло на розум же то наисце озбильнєйши дружтвени и психолоґийни феномен – нє бешедує ше о тим. Сцем повесц же хлопи, углавним, нє поведза як ше чувствую. Алє, тераз кед за ньго мам поняце, можем и лєпше розумиц цо се случує. Социялизация хлапцох цалком иншака од социялизациї дзивчатох.
Хлапцом нє одняте лєм право на чувства, алє им одредзени емоциї цалком забранєни – у тим контексту нам ясне же вец чувства велького болю поставаю аґресия, бо то єдина допущена емоция. Буц хлоп и плакац – нє можеме анї задумац. У таким контексту дружтво розвива и потримує хлопску аґресию як метод виражованя. Кед є нагнївани, вон кричи, лєбо руца ствари, таки є, твардоглави – та цо най му робиш. Дакеди вдери з руку до стола, лєбо розбиє погар, алє тебе нє вдерел, та то нїч нє страшне.
Лєм ше дакус змирим на даскельо днї, пробуєм заобисц и шицко будзе у шоре.
Док єдного дня нє буду стол и погар, алє ти.
И ту тота велька тема о фемициду, о дружтве у кризи и вельких родних розликох, одразу нам постава ясне же велї з нас оддавна церпя якишик модуси справованя хтори нєздрави, хтори порушую у нас страх, стрес и ганьбу, бо ганьба повесц кед себе дахто такого партнера вибрал, на концу, сам є виновати. Алє то нє правда, анї єдно физичне и психичне малтретованє гоч якей файти, чи пипканє, чи длобанє, увредзованє, чи сексуалне, нє вина особи хтора церпи, алє тей хтора тото роби.
Нажаль, у патриярхалних дружтвох чежко препознац на час чи даєдна особа насилна, чи нє. Дакеди вона випатра барз мирно и уровноважено, алє раз прейдзе гранїцу и постава друга особа хтору нє познаме.
У Сербиї у 2025. року забити 18 жени, а Автономни женски центер зоз Беоґраду наводзи же було вецей як 27 тисячи прияви за фамелийне и партнерске насилство.
На конференциї у Петроварадину у новембру 2025. року учашнїци наглашели же у нас ище вше нє иснує закон о фемициду, хтори би ясно бул дефиновани як оддзелєне виновне дїло, алє же би за таки предклад закону требало уключиц фахово женски орґанизациї, хтори би могли понукнуц заєднїцку идею. За тот дружтвени проблем барз важне розвивац державни центри за потримовку, котри специялизовани за жертви сексуалного малтретированя и СОС телефони за потримовку.
За тераз тоти орґанизациї функционую як нєвладово и нє финансує их держава. По податкох зоз Войводини у прешлим, 2025. року, насилство поросло за 15%, а кажда треца жертва малолїтна и у векшини случайох позна свойого мучителя. У реґиону ситуация тиж подла, а даґдзе и вельо горша. У Болгарскей було 20 забойства, у Горватскей 15, у Босни и Герцеґовини 4, а тельо було и у Македониї и Чарней Гори.
Алє, нє любела бим закончиц тему на чежкей ноти, гоч вона заслужує глїбоке розпатранє наших вредносцох, моралу, бриґи ґу другей особи, потримовку и любов ґу жертвом, и пременку у одношеню ґу хлапцом.
Закончела бим зоз єдну думку писательки и филозофкинї, Урсули Ле Ґвин хтора глаши: