Пред 80 роками, вяри 1945. року, пребити Сримски фронт и закончена єдна з найвекших биткох за ошлєбодзенєЮгославиї од фашизма. Роками ше тот дзень означовало на драги при Товарнїку, а од 1988. року при спомин-памятнїку „Сримски фронт” при Адашевцох. Велька шветочносц була теди кед є поставени, алє док тивала война 90-их рокох, памятнїк девастовани. Обновени є, рочнїцу ше предлужело шветочно означовац каждого 12. априла, а понеже од тей важней подїї прешло осем децениї, того року здогадованє на тих цо погинули тирва през цали рок
Прешло 80 роки од того дня кед ше закончела єдна з найвекших биткох у закончуюцих операцийох за ошлєбодзенє Югославиї од фашизма у Другей шветовей войни – битка на Сримским фронту. Тирвала 172 днї, а у нєй погинули вецей як 13.500 борци народноошлєбодительней войни, алє и вояци жемох союзнїцох. Як свидоцтво на тоти часи и здогадованє на геройох хтори дали свойо животи за шлєбоду, при Адашевцох, нєдалєко од Шиду, 1988. року поставени спомин-комплекс „Сримски фронт” хтори шветочно отворени 8. мая 1988. року.
ШВЕДОК ПОДЇЇ
О самей подїї отвераня и шветочносци хтора ше теди одвивала, бешедовали зме зоз новинаром у пензиї, Венямином Бульчиком зоз Шиду, хтори теди як секретар Општинскей конференциї Социялистичного союзу роботного народу Шиду и главни координатор за дочекованє и змесцованє борцох у рамикох орґанизациї шветочного отвераня памятнїка, ище вше добре памета тот дзень.
– Днями и мешацами зме ше пририхтовали за тоту вельку шветочносц и подїю, а я бул задлужени за шицки активносци коло орґанизованого приходу и змесценя борцох зоз цалей держави. Бул сом тот хтори мушел знац кельо борци и одкадз приходза, шицко ше евидентовало и о шицким ше водзело рахунка. Приоритет мали ношителє партизанскей памятнїци, алє бул важни и чин хтори мал кажди борец. Шицко було у координациї зоз Союзним СУБНОР-ом Югославиї, а у цалей орґанизациї значну улогу мала општина Шид – памета Венямин Бульчик.
Подїя була наисце велька, окреме кед ше зна же на шветочним отвераню було вецей як 100.000 особи од хторих 12.500 були ношителє партизанскей памятнїци 1941. року. Вони шедзели у перших 12 шорох. Теди бул Лазар Мойсов предсидатель Предсидательства СФРЮ.
– Мойсов пришол на геликоптеру на шветочне отверанє, отримал бешеду, а вец отворел спомин-памятнїк. Там дзе бул памятнїк поставени, бул окремни Приємни центер и протокол важел за шицких госцох и учашнїкох. Интересантни и тот податок же нєдалєко у лєше були поставени коло 2.000 автобуси. После шветочносци бул орґанизовани и полудзенок, були поставени громаду столи, а за полудзенок ше остарали припаднїки Югославянскей народней армиї – здогадує ше Бульчик, бешедуюци же як ше водзело рахунка о дробнїцох. По його словох кед були порихтани єдла, мерковало ше и випочитовало кажду националну кухню шицких народох тедишнєй Югославиї.
ЛЮДЗЕ СЦЕЛИ ЗНАЦ О БОРБОХ У СРИМЕ
Док памятнїк ище нє бул отворени, роботу достала и Душанка Лазич, професорка историї у штреднєй школи у Шидзе, а почала робиц у марцу 1988. року як кустос у Музею на спомин-памятнїку.
– Моя длужносц була же бим шицких нащивительох, хтори приходзели видзиц спомин-памятнїк, одведла през Музей и бешедовала им о тим цо поставене. Були виложени униформи, оружиє и орудиє, як и рижни документи. Зоз Музею нащивителє одходзели на, такволану, розпатрачнїцу з хторей ше ширел попатрунок на цали спомин-памятнїк – приповеда пензионерка Душанка Лазич и памета же нащивительох часто интересовали и одредзени ситуациї вязани за борби на Сримским фронту, а найчастейше ше о тим розпитовали тоти хтори мали дакого хто им бул блїзки и хто ше там борел, а погинул на сримскей ровнїни.
Лазичова памета же то були часи кед дньово ґу спомин-памятнїку борцох, людзох и школярох привожели на дзешатки автобуси зоз шицких крайох бувшей Югославиї.
Душанка тото робела по май 1993. року, а вец пременєла роботу, та постала директорка у Дзецинскей заградки „Єлица Станивукович Шиля”. Кед почала война 90-их рокох и кед ше бувша держава розпадла, комплекс бул досц зруйновани и ридко хто и подумал пойсц нащивиц го, окреме же є блїзко при гранїци зоз Републику Горватску.
А кед после длугшого часу ознова запановал мир, и спомин-комплекс обновени, почали приходзиц и нащивителє. Правда, нєшка нє у тей мири як дакеди, алє здогадованє на славну битку и геройох хтори там погинули, нє забуте. И нєшка тирва.
СПОМИН ПОДРУЧЕ
Спомин-памятнїк „Сримски фронт” на лївим побрежю рики Босут, 106 километри оддалєни од Беоґраду, при автодраги Беоґрад–Заґреб хтора дакеди була познатша як автодрага „Братство єдинство”. Спомин-подруче розпрестарте на 28 гектарох, а сам памятнїк на шейсцох гектарох. За памятнїк бул заслужни тим – архитекта Мирослав Крстоношич, скулптор Йован Солдатович и проф. др Милан Сапунджич. Памятнїк ма три часци и то, такволане, „Сабиралиште”, дзе означени шицки єдинки хтори ше борели на Сримским фронту, потим Алея, дзе уписани мена шицких борцох котри погинули, як и Музей у хторим униформи, оружиє, орудиє, документи и скулптури з ґипсу, провадзаци звучни и
шветлосни ефекти.
ПАМЯТНЇК ПРЕЗ ДЕЦЕНИЇ
Док спомин-памятнїк нє бул поставени, преславу ше 12. априла орґанизовало на драги у напряме спрам Товарнїка. Там одходзели борци, алє и розвиднїки зоз цалей Югославиї. После отвераня памятнїка, 1988. року, цалей тей подїї дата вельо векша увага и значенє, алє то нє тирвало длуго. Док тирвала гражданска война 1991. року, спомин-памятнїк, хтори блїзко при гранїци з Републику Горватску, даскельо роки нє робел. Бул девастовани аж потамаль док нє престали зраженя. После розпадованя бувшей держави, преславу ше орґанизовало на републичним уровню з потримовку локалней самоуправи у Шидзе. Памятнїк обновени, а познєйше там збудована и каплїчка Сербскей православней церкви, хтора по ориґиналним проєкту и плану там нє була предвидзена.
