Оштро и зоз страхом реаґовали русински орґанизациї, спозорююци же шицки крочаї водза ґу ликвидациї русинского музею у Прешове. Русинска оброда у Словацкей, вєдно зоз Шветовим конґресом Руснацох у Медзилаборцох, орґанизовали преславу 35 рокох як орґанизовани перши Шветови конґрес Русинох.
Аґенция ТАСР, на початку юния информовала же Словацки народни театер (СНТ) премесци Музей русинскей култури у Прешове зоз будинку дакедишнєй касарнї, до нових просторийох, понеже будинок, дзе русински Музей, нєвигодни за тоту дїялносц. Нє ясне же прецо ше тот арґумент тераз активовало, бо од 2018. року рижни русински орґанизациї обрацали увагу же будинок дотирвал, тот проблем дошол до найвисших державних институцийох и меншинских орґанизацийох. Русини предкладали же би ше цали будинок реконструовало, алє анї єдному составу Влади Словацкей Републики то нє було приоритет. Директорки Люби Краловей, хтора на тей функциї була од авґуста 2019. року, ше поспишело реконстrуовац єдну часц нукашньосци будинку хтори могло хасновац за музейни збирки. Од октобра 2025. року Кралова зменєна з места директорки, та єден час директор бул Ян Пивоварник, дакедишнї директор Музею українскей култури у Свиднїку, а после його одходу, о.д. директора Музею русинскей култури у Прешове постала службенїца українского музею зоз Свиднїку Людмила Ражина.
На шицко тото оштро и зоз страхом реаґовали русински орґанизациї, спозорююци же шицки тоти крочаї водза ґу ликвидациї русинского музею у Прешове и же власни просториї вецей нє достаню. Писма о тим проблему ше становели аж и у Рамиковей конвенциї за защиту националних меншинох Совиту Европи.
Музей ше пресцера на 2000 метерох квадратних, а планує ше го преселїц до двацец раз менших просторох у Науковей библиотеки у Прешове, та з правом мож буц застарани. Милан Пилип, предсидатель Округлого стола Русинох, визначел же Музей русинскей култури муши достац нови сучасни простор, хтори будзе у його власносци, а док ше за тото нє найдзе средства, муши достац адекватни простор. Бешедує ше же би ше Музей русинскей култури могло преселїц до Медзилаборцох, а тому ше спроцивели Русинска оброда хтора ма найвекшу заслугу за формованє Музею у Прешове и Округли стол Русинох Словацкей. Орґанизациї визначели же Прешов историйни, културни и институцийни центер Русинох у Словацкей. Место за розгварку русинских
орґанизацийох то Словацки народни музей, на догварки одходза члени делеґациї Милан Пилип, Мартин Караш и Петро Медвидь и Петро Штефаняк. На єдней догварки директорка Словацкого музею Рената Бернатова визначела же ше того року нє роздумує о преселєню Русинского музею до Медзилаборцох, лєм до другого простору у Прешове. Яка будзе судьба Музею русинскей култури у Прешове, нє зна ше, алє же предстої длуготирваце глєданє правди у рижних державних и медзинародних институцийох, то правда.
Рочнїца Шветового конґресу Русинох
Русинска оброда у Словацкей, вєдно зоз Шветовим конґресом Руснацох у Медзилаборцох, штредком юния, кед ше 12. юния преславює Дзень Русинох, орґанизовали преславу 35 рокох як орґанизовани перши Шветови конґрес Русинох 1991. року, праве у Медзилаборцох.
Учашнїки були члени Шветовей ради Русинох (СРР) – Штефан Лявинец за Мадярску хтори предсидатель Шветового конґресу Русинох, Ґеорґий Фирцак за Румунию, Мартин Караш за Словацку, Андрий Трохановски за Польску, Михайло Фейса за Сербию, Ян Чопик за Ческу Републику, Микола Бобинец за Україну, Любомир Медєши за Сиверну Америку, Светлана Бойчук, предсидателька Шветового форуму русинскей младежи, и почесни член ШРР Андрий Копча. През два днї у Медзилаборцох ше одбували дискусиї и искуства зоз хторима ше стретал Шветови конґрес Русинох од 1991. року, та по нєшка, а модератор на дискусийох бул Петро Медвидь.
– За пририхтованє першого Конґресу нє було вельо часу, у новембру 1990. року отримана перша схадзка Русинскей оброди, а у марцу 1991. року бул Конґрес. Паралелно ше робело и кампаню же би ше у маю, кед бул попис жительох у Чехословацкей, могло вияшньовац як Русин, а то и витворене – гварел Александер Франко, учашнїк прешого русинского Конґресу.
Учашнїки на дискусиї визначели же присуство на першим Конґресу було емотивне, бо Русини по першираз були вєдно, а окреме було значне делеґатом зоз посткомунистичних державох, дзе русинска национална меншина була забранєна. Памета ше же зоз Подкарпатя, України теди пришли три автобуси, а по атмосфери було видно же процес будзеня русинского народу нє годно застановиц. Зоз присуства державних власцох, хтори були на Конґресу, було тиж видно же Русинох почали акцептовац на державних уровньох.
На соботовей конференциї, 13. юния, пречитани реферати о першим Конґресу, активносцох коло кодификованя русинского язика, проблемох хтори провадза живот Русинох у державох у хторих жию. Плакети за визначни розвой русинского руху достала Академия русинскей култури у Словацкей Републики, Здруженє приятельох Подкарпатскей Руси, Стоваришенє Лемкох, Прешовски универзитет – Институт русинского язика и култури, Карпатски наукови центер ЗАД, Руска матка, Дружтво Руснак, Здруженє св. Йоана Крестителя, Реґионалне здруженє подкарпатских Русинох, Державне здруженє русинскей интелиґенциї Антония Годинки, Театер Александра Духновича, Место Медзилаборци, Русинска оброда у Словацкей и Културне товаришство Русинох зоз Румуниї. Националну премию за русинску уметносц „Иван Манойла Pro Arte Ruthenorum 2026” достал проф. Павел Роберт Маґочи. Дефиле през Медзилаборци бул увод до ґала концерту, на хторим участвовали визначни шпиваче русинских писньох и Фолклорни ансамбл „Маковица”. Русинска шпивачка Марияна Железна достала Награду Олґи Прокоп за розвой русинскей култури за 2026. рок. Вечар, того дня учашнїки на преслави 35. рокох Шветового конґрсу Русинох могли одпатриц филм „Потопа”.
Беатификация блаженого священомученїка Теодора Ромжи
Як информовал сайт Мукачовскей грекокатолїцкей епархиї на бокох Фейсбуку, остатню нєдзелю у юнию у Ужгородскей грекокатолїцкей богословскей академиї була служена святочна литурґия, з нагоди 25-рочнїци як за блаженого преглашени священомученїк Теодор Ромжа, мукачовски епископ. Литурґию предводзел преосвящени владика Теодор Мацапула, мукачовски епарх, а з нїм служел и владика Нил Лущак, помоцни мукачовски епископ, архиєпископ и митрополита гайдудороґски Филип Кочиш, и преосвящени владика Милан Лах, братиславски епарх. Беатификация блаженого священомученїка Теодора Ромжи (1911–1947) одбула ше 27. юния 2001. року, у Львове под час нащиви папи Йоана Павла II України. Мощи блаженого, хтори док тирвал комунитични режим були знїщени, 2003. року були послани на експертизу до Будапешту, а пошвидко су през Марияповч у Мадярскей и Собранце у Словацкей пренєшени до Ужгороду, дзе су положени до Крестовоздвиженского катедралного храму. У Подкапатю у месце Беречово, Мукачоц, Ужгород и Хист, улїци ше волаю по блаженому священомученїкови Ромжови.
(Превжате зоз текстох Петра Медвидя, на сайту ЛЕМ.фм)