Добре познате же каждей власци важне же би ше приповедало о єй цильох и посцигнутих успихох. Так було и после Другей шветовей войни, информациї о побиди партизанох ровно требало посилац медзи народ, же би ше то нє забуло. После войни єдина забава и виход людзох з дому, бул одход до кину хтори держава отверала у скоро каждим валалє.
Повойново часи були чежки, народ бул худобни, велї остали без своїх блїзких, а держава ше трудзела з новим ушореньом завесц шора и дац людзом даяки културни змисти. Телевизиї нє було, радио мал лєм дахто, а кина були вигодни же би ше людзом указовало тото цо держава сце. Повойново власци наказали же би ше у каждим валалє будовало дом култури, обезпечел кинопроєктор, а дзе нє була уведзена струя, обезпечени аґреґат за приказованє филмох. Валал мал обезпечиц трактор хтори гонєл аґреґат. До апаратох ше топело чутки, та шветлосц з огня давала и шветло на платну, а пред филмом пущани филмски новосци – журнали, хторим змист бул таки як нєшка висти на державней телевизиї, служели державней политики. Вшелїяк, доми култури хасновани и за други културни случованя, за проби секцийох, а нє лєм за кина.
З РУСНАЦАМИ ДО ОРАХОВА ПРИШЛО И КИНО
Накадзи ше у Новим Орахове почало правиц хижи за нових валалчаньох, такой власц основала землєдїлску задруґу, а 1949. року, вибудовани и закрити дом култури. Греди, градки, черепи, облаки, дзвери принєшени зоз напущених салашох. Доми култури будовани по єдним плану од хторого ше нє шмело одступиц. З єдного и з другого боку сали мушели буц по три вельки облаки. На салашох цо коло Орахова поваляни нє було вельки облаки, та сала у валалє остала без облакох, цо нє було добре, алє нїхто нє шмел пригвариц. Вяри 1949. року принєшени кинопроєктор и шедзиска, обезпечени и аґреґат. Руководзаци людзе у валалє похопели же у сали дзе ше приказує филми муши буц цма, облаки нє могло найсц, та за першу помоц положени бали слами до дзирох за облаки, док нє обезпечени цегли, та ше дзири замуровало.
˗ Перши кинооператор бул якиш чловек з Банату, Ром по народносци, людзе го волали Латабар, а праве мено му нїхто нє знал. Перши филм цо ше давал у кину бул „Барба Жване” бул югославянскей продукциї, о Другей шветовей войни. Латабар од 1949. по ’51. рок у Орахове пущал филми, теди у валалє нє було струї, а кед 1951. року до Орахова пришла струя, кинопроєктор почал робиц на струю, а за ошвиценє слики хасновани електроди. Потим до Орахова пришол Милош (презвиско му нє запаметане) зоз Байши, кино робело три раз до тижня, у сали на каждим филму було коло 300 людзох, a роботу превжал Лука Лойович, хтори бул Ораховчань, а закончел и курс за кинооператера, та филми пущани 6 раз до тижня. Людзе були барз задовольни, бо окрем иґранки и кина, другей забави нє було ˗ приповеда Любо Рац, Ораховчань, хтори єден часц бул кинооператор.
ДО КИНУ ХОДЗЕЛИ ШИЦКИ ҐЕНЕРАЦИЇ
Людзе у валалє барз чекали пойсц до кину. Млади ходзели до ґаздинї, а млади малженски пари и штреднї ґенерациї нє мали нїяку розвагу, окрем иґранки дзе грали млади гудаци, алє то було лєм внєдзелю вечар. Школским дзецом нє було дошлєбодзене ходзиц вечар до кину под час школского року, правда, вони нє шмели вечар после осем годзин нїґдзе ходзиц, анї на драже их нє було, алє було таких цо их родичи приводзели до кину, но учительки ше тому процивели.
Ораховчанє барз ходзели до кину, то гутори и податок же сала зоз балконом мала 350 шедзиска, на картох бул написани шор и карсцель. И вше на блокчку були повидзерани шицки карти. Хто пришол пред сам початок филма, часто нє достал место, а кед почал журнал, як ми то волали, хто запожнєл нє шмел войсц до сали док вон тирвал. При дзверох стал чловек хтори оддзерал карти и нє пущал нїкого нука док ше журнал нє закончел. И кед ше 70-тих рокох почало баржей куповац телевизори, число патрачох у кину ше нє зменшовало. Любели людзе ходзиц до кину.
– Спочатку указовани углавним лєм партизански филми, патраче ище вше под упечатком войни навияли кед було сцени, наприклад же обколєшеним партизаном приходзи помоц, були то прави овациї. Людзе после филма други дзень на роботи коментаровали филм, було ту часто и сперданя бо нє шицки мали исти думаня о войни. Дзецом були барз интересантни филми о партизанских побидох, през лєтни одпочивок главне бависко було на Швабох и партизанох. Ридко хтор сцел буц Шваб, алє мушело ше и то буц. Шицки сцели буц побиднїки, партизанє у бависку. Таке исте було бависко и на кавбойцох и индиянцох по углядзе на вестерн филми. Нє заоставало бависко и на Тарзана у лєшику – визначел Любо Рац.
ПАРТИЗАНСКИ И КАВБОЙСКИ ФИЛМИ
Кед пришла струя до валалу людзе почали куповац радия, алє их було мало у валалє. Кино було главне место за виход, одпочивок од роботи, за стретанє зоз валалчанами. Спочатку Ораховчанє патрели филми: Славицa, Биткa на Неретви, Козарa, Иґмански марш, Кадинячa, Нє оглядай ше, сину… Пошвидко пришли и америцки вестерн-кавбойски филми – 60-тих рокох були популарни о Тарзанови, седемдзешатих кунґ фу филми. Вше добре преходзели и любовни филми. Подприємство за указованє филмох „Войводина” з Бачкей Тополї, робело навелько, обезпечовало филми за шицки валали у општини и добре дїловало. Мало лєпши заробок од фабрикох.
ПРОЄКТОР ЗАЧУВАНИ, СТОЇ У ДОМЕ КУЛТУРИ
Перши кинопроєктор шветло за слику доставал зоз ґрафитних електродох хтори правели угел и давали шветло на пантлїку, по принципе електричного зарйованя, а кинооператор мушел цали час мерковац же би електроди були на одредзеней роздалєносци же би шветло було ясне. Прето требало з руку порушовац два колєска з електродами, бо ше вони трошели.
До Бачкей Тополї 1962. року купени два нови проєктори, та єден „стари”, алє добри, принєшени до Орахова, бо тот валал мал найвекше число патрачох кед ше патрело просеково по мешацох. Тот проєктор стал на поверху у Доме култури одкаль ше пущало филми. Остатнї филм на нїм пущани 16. авґуста 1998. року, кед кино престало робиц.
Томислав и Едвин Джуньово добре познати же зоз шицкого старого знаю направиц нове, и так го оправели же на нїм мож пущац филми. Виложени є у голу Дома култури.
(Предлужи ше)
