Руснаци нє були добре дочекани, бо и старобивательом Мадяром нїхто нє потолковал же прецо вони там приходза, и же ше нїкому нє бере же би ше дакому дало. Но, було и розумних, та знали же зме ту нє з розкошу, алє же нас худоба
ту приведла, та нам помагали
У Орахове ю Руснаци волаю Кишаня, а старши Михалканя, бо єй чловек бул Михалков, а писал ше Киш. Дзивоцке презвиско єй Будински, а волали их Бруґошово. Тото шицко доказ же Руснаци дакеди мали презвиска, назвиска и валалски назвиска. Нє кажде то розуми, алє старшим Ораховчаном то було нормалне и по назвискох ше найбаржей познали. Нєшка назвиска нєт, и ридко хто з младих зна дачийо старе назвиско.
Старосц красна кед ши нє сам
Наша собешеднїца вше нашмеяна и добрей дзеки. Задовольна є же ше на 88 роки може обисц сама. Ґдовица є вецей як 20 роки, ма єдну дзивку, штверо унуки, шесцеро праунуки, здравє ю добре служи, та цо треба ище у живоце.
И розгварку за новини нє одбила, и такой на початку визначела же нам наприповеда гундер о своїм живоце, бо ше у 88 рокох гундер и назбера.
– Мойо ми гваря же сом им уж шицко по даскельо раз поприповедала. Нє барз ме слухаю, алє нє берем им то за вельке, бо знам же маю роботи и вше дзешка понагляю, та хто би и слухал мойо животни дожица длуги 88 роки. Мала сом седем роки кед зме ше – оцец, мац, младша шестра и я приселєли зоз першу ґрупу колонистох до тедишнього Сентянского Ґунарошу. Було то чежко, та тераз кед патрим на мойо унучата, думам же нам було наисце вельо чежше дзецинство як им. Нє мали зме дзецинство цо пре худобу, цо пре думки же прецо мушиме исц зоз Керестура до нєпознатого, гоч родичи з нами, дзецми, о тим нє бешедовали. Кед ше закончела война, мац нам гварела же ше селїме до Вепровачу и же там достанєме хижу. Барз ше з тим нє могла помириц, и уселїц ше до дачиєй хижи зоз хторей дахто бул виселєни єй була чежка одлука. Нєодлуга пришол розказ же ше селїме зоз Вепровачу до Сентянского Ґунарошу, же там достанєме материял за вибудов хижи и 8 гольти жеми. Мой оцец бул таки же кед дацо одлучел же ма так буц, вецей ше нє вагал же чом так поробел и же би иншак було лєпше. Други вибор нє бул. Приявел ше за колонизацию, на кочу зме ше приключели до колони хтора ишла до нєпознатого. Кочи ше розликовали лєм по тим же кельо у нїх було дзеци, а од стварох шицко було исте – подаєден орманчик, стол, карсцелї, розобрани посцелї, перини, пирнаґи и даскельо зайди. Можеце задумац кельо зме ствари мали кед зме першу ноц преспали на єдним салащику. Оцец бул у Орґанизацийним одборе, та рано пошол дочекац скоро 50 кочи хтори сциговали з Керестура. О вельо роки сом дознала же колону з Керестура пришла дочекац лєм єдна особа, спред Месного одбору, гоч було обецанє же колону причекаю зоз планом же хто на хторим салашу будзе пребувац – приповеда наша собешеднїца Натала.
Ґрупа колонистох зоз Керестура пошла до нєпознатого, понеже их у Сентянским Ґунарошу нїхто нє дочекал и унапрямел, мушели ше сами порозподзельовац хто дзе будзе и на хторим салашу. Старобивателє кед чули же приду колонисти, нє були дзечни прияц их, а преляло тото же хтошка пущел блиху же од Мадярох побрали жем и же ю даю новим жительом, а то спричинєло револт.
– Руснаци нє були добре дочекани, бо и старобивательом Мадяром нїхто нє потолковал же прецо вони там приходза и же ше нїкому нє бере же би ше дакому дало. Но, було и розумних, та знали же зме ту нє з розкошу, алє же нас худоба ту приведла, та нам помагали. Вєшенї зме почали ходзиц до школи, салаш бул оддалєни 8 километри од нєй, та боме требало крачац кажди дзень. Вжиме нас вожели на санкох до школи. Оцец приходзел позно дому, и приповедал нам як напредує вибудов хижох и валалу. Кед вибудовани 49 хижи, помоц од держави була застановена, а нє шицки фамелиї були у своїх домох, та тоти цо им хижи були направени, примали тих цо их нє мали. У нас бивали Майхерово. Гоч держава нє дала цегли за хижи, людзе ше сами орґанизовали и набивали хижи же би шицки були у своїм доме у Ленїновей и улїци 13. май. Штири класи сом закончела у Орахове, а пияту у Керестуре, була сом у нини, вона ми нїч нє бранєла, мнє школа нє барз ишла, та сом тоту класу лєдво закончела – гвари Натала.
Оцец Янко бул „фуре-фире”
На Наталово питанє мацери чом оцец нїґда нє дома, мац єй одвитовала же вон у валалє фуре-фире, цошка вельке, та прето ровно цошка кончи. Бул член Валалского одбору, у Управним одборе и єден зоз сновательох КУД „Петро Кузмяк”, а бул и його предсидатель 20 роки.
– Гоч оцец бул, як би ше нєшка поведло, вше на даякей функциї, на мнє ше то нє одношело, я мушела на 13 роки ходзиц до задруґи садзиц желєняву, вязац марадики, ламац кукурицу. Гоч було чежко, любела сом парастску роботу. На 16 роки сом почала ходзиц до ґаздинї, теди уж була вибудована школа, та ше вечарами там сходзела младеж. Културне дружтво робело, мали зме оркестер, шпивацку ґрупу. Оцец мал дар за орґанизованє, та то добре ишло. Драмска секция була найактивнєйша, оцец и бачи Штефан Шпрох режирали, а я була єден час суфлер. Струю до валалу ше уведло 1949. року, алє лєм по Месни одбор и до кину, же бизме могли патриц филми. Нам остатнїм уведли стую, бо оцец Янко нє сцел най людзе думаю же ма, як би ше то поведло – вязу. Мали зме радио, та до нас сушедово ходзели слухац музику и висти. Одала сом ше млада, на 18 роки, муж ми нє бул анї у войску, та сом була катоначка. Купели зме порту, правели хижу, перше дзецко нам умарло, а дзивче Фемка ше народзела 1962. року. Зоз супругом зме робели у задруґи, я була пораячка, а вец при инкубаторох за курчата. Супруг закончел вечаршу школу, та робел до пензиї у Месней заєднїци. Уж кед зме були у пензиї, ходзели зме и теди на польо на наднїцу, бо нам польо одмалючка у шерцу – гварела Натала.
После мужовей шмерци Натала ище два роки ходзела на польо, чувала унуки, а то штирме хлапци од дзивки Фемки. Шицки штирме ходзели до рускей класи у керестурскей ґимназиї, Бесерминьово су. Жец єй ветеринар, а тиж и найстарши унук Саша ветеринар и жиє у Америки. Унук Иґор заняти у Бачкей Тополї, жиє у Орахове, у хижи родичох нашей собешеднїци. Борис жиє з ню, бо ма вельку хижу, и занїма ше зоз статкарством, а наймладши унук Иван жиє у иножемстве.
През дзень Натала найволї шедзиц опрез хижи на лавочки, ма сушедових Олексових хтори єй поздравкаю по руски и то єй виполнює дзень. Ма сушеду Марю Шпрохерову, сушедово єй и Мелана и Йовґен Гардийово (Олексово). Йовґен найстарши Руснак у Орахове. Ибоя Ґуяшова кажде рано на 9 годзин приходзи на кафу, та зоз Наталу знаю „претресц” валал, политику… Фамелия ю обиходзи, водзи ю оцова думка же „яй, я то нє годна”. И єй животне правило же у живоце треба думац позитивно гоч єст гундер бриґи, и же ґу нїм треба положиц и гундер радосци.