За найлєпши филм америцкей Академиї филмских уметносцох и науки АМПАС, у 99. року його иснованя, у катеґориї найлєпши медзинародни филм будзе ше змагац и перши бавени филм на русинским язику „Потопа” зоз Словацкей. Додзельованє Оскара будзе 14. марца 2027. року.
Потопа (анґл. Flood) перши филм зняти по русински у режиї Матина Ґонду, премиєрно приказани у кинох 4. децембра 2025. року, а од 15. юлия 2020. року доступни є на платформи Netflix у Ческей Републики, та го можеме патриц и ми, зоз Сербиї. Филм бешедує о Чехословацкей, случованьох од 1981. по 1988. рок кед русински валали у Восточней Словацкей чека подполне розсельованє и вилїванє пре будованє новей брани и акумулациї Старина хтори ше находза у округу Снїна, у Националним парку Полонини. То нєшка найважнєйше жридло води за пице, озеро на поверхносци 240 гектари, направене на жридлу рику Цироче, и подмирює скоро цалу Восточну Словацку з воду за пице. Од Стакчина до Кошицох водзи водоводна цива хтора длугока 135 километри, а зоз акумулацийного озера Старина з воду ше подмирює Снину, Гумене, Вранов на Топлю, Прешов и Кошице. Пре будованє водового резервату зоз мапи щезли русински валали Старина, Звала, Смольник, Велька Поляна, Руске, Дара и Стужнїця.
Же би ше тото акумулацийне озеро направело вислелєни 3463 жителє Руснаци, грекокатолїки зоз 769 домох. Комунисти нє толковали людзом прецо их селя, кед людзе одбивали преселїц ше давали им на силу ришеня о експроприяциї. После преселєня до високих будинкох – панелакох, за кратки час велї людзе поумерали, бо ше нє могли звикнуц на живот у клїткох, як волали нови квартелї. Кед их селєли, пред обисцами хтори зохабяли палєли фотоґрафиї, бо би их вони здогадовали на валали хтори любели – чекаюци же учую дзвони зоз своїх церквох, хтори занавше уцихли. Тоти хтори жию, до нєшка зоз студньох у виселєних валалох ноша себе воду за пице до своїх квартельох. Їх валали висцерани зоз мапох, алє вони зоз душу и шерцом ище вше там. Тото нємиле случованє Русином у Словацкей була велька национална траґедия, бо знїщени виковни културни и традицийни його ареал. Нєшка жителє тих виселєних валалох маю право пойсц на теметови лєм зоз окремнима дошлєбодзенями, бо приход ґу озеру под строгим режимом защити.
Автентична руска бешеда
Филм „Потопа” указує же и попри знїщованя русинских валалох и траценя власного дома русинска меншина доказала же сце и може зачувац свою културу и идентитет. Указує же як єдна мала заєднїца може и у чежких условийох зачувац тото цо єй прадїдове зохабели.
Кед постало ясне же їх валал у долїни будзе виляти пре вибудов акумулациї Старина, жителє ше муша помириц зоз тим же страца дом. Вони глєдаю драгу ґу помиреню попри зраженя медзи традицию, идентитетом и жаданьом мац шлєбоду. Филм хаснує автентични русински язик и анґажовал русинских ґлумцох, настал зоз документох, бешедох з людзми хтори паметаю висельованє зоз валалох и привикованє на нови живот у варошох. Младши ґенерациї иншак похопюю умеранє русинских валалох, а їх старши тримаю же то траґедия єдного народу. Так и у филму – Мара ма 15 роки, жада буц пилотка, и сце напущиц валалски живот. Єй оцец Алксандер русински параст и ґдовец, жада же би його дзивка остала дома, же би була ґаздиня на власней жеми. До конца чуваю свой дом и скоро з остатнїма го напущую. Векшина ґлумцох у филму походзи зоз русинских валалох, та и по тим зачувана автентичносц. Режисер Мартин Ґонда комбиновал и професийних ґлумцох и обичних людзох хтори нє маю ґлумецкого искуства, а зоз Медзилаборцох су, Гуменого, Михаловцох, Свиднїку. Вони до филму унєсли природносц и душу своїх предкох.
У филму бавя професийни ґлумци зоз Театру Александра Духновича у Прешове – Осиф Пантликаш, Євґений Либезнюк, Владимира Штефаникова, Осиф Ткач, и дакедишнї ґлумци того театру Светлана Шковранова, Иґор Лата и Володимир Чема. Главну улогу бави Сара Хрипакова, хтора кед ше знїмало филм була ґимназиялка, походзи зоз валалу Волица, такого о яким бешедує филм.
Тема боляца и сучасна
Филм ше почало пририхтовац 2019. року, направени сценарий, а знїманє почало у септембру 2023. року, продукция компаниї Silverart у копродукциї Ческей Републики, Польскей и Белґиї.„Потопа” режисера Мартина Ґонди бул вибрани до медзинародного конкурсу на 40. фестивалу Internacional de Cine de Mar del Plata у Арґентини, тo єдини латиноамерицки филмски фестивал А катеґориї котри ше орґанизує од 1954. року и спада до найвизначнєйших у авторскей кинематоґрафиї у швеце, а бул и на фестивалу – Goa IFFI у Индиї.
Доминика Удворкова, Мартин Ґонда и Мартин Шустер достали награди у катеґориї Найлєпши филмов сценарий, Богумил Мартинак, Иван Дюркех, Квентин Колет и Рено Ґийомен за „Потопу” достали награду за Найлєпши филмов звук. Юрай Кухарек достал награду за Найлєпшу сценоґрафию. Сара Хрипакова, хтора бавела главну женску достала награду за найлєпшу женску улогу, а Владимир Чема хтори бевел улогу паноца, за найлєпшу хлопску улогу. Филм „Потопа” достал награду публики „Слунко” за хтори публика гласала прейґ дружтвених мрежох як за свой найлєпши филм у 2025. року.На концу, филм „Потопа” вєдно достал аж 9 рижни филмски номинациї. Шицки тоти номинациї, уплївовали же би Словацка филмска и телевизийна академия од 38 приявених аудиовизуалних витвореньох, од котрих 15 бавени филми, за науспишнєйши преглашела филм „Потопа”. У велькей конкуренциї 9 номинацийох бул и перши русински бавени филм „Потопа”, постал найуспишнєйши филм за Оскара зоз Словацкей.
Кед ше му давало номинациї, важне було же би филм бул розумлїви нє лєм домашнєй публики и людзом з русинскей популациї хтори тото висельованє прежили и слухали о нїм, алє же би история творела универзални роздумованя при публики з рижних концох швета. Та, участвованє на медзинародних фестивалох потвердзує же и тим хторим русинска история нє у шерцу розумя трапезу русинского народу. Тема филма универзална, окреме позната сучасному швету, бо насилни миґрациї пре войни, економске худобство, хороти часте зявенє сучасного швета. За найлєпши филм америцкей академиї филмских уметносцох и науки АМПАС, у 99 року його иснованя у катеґориї найлєпши медзинародни филм будзе ше змагац и перши бавени филм на русинским язику „Потопа”. Його на тото, а як кандидата за Оскара, предложела Словацка филмска и телевизийна академия. Додзельованє Оскара будзе 14. марца 2027. року, а у 99 рокох додзельованя тей престижней награди, Словацка участвовала 30 раз.
